Rachela Auerbach

autor: Anna Kaszuba-Dębska, 2012

Rachela Eiga Auerbach urodzona w dniu 18 grudnia 1903 roku jako córka Kaina i Mani z domu Kimelman w miejscowości Łanowce w Galicji. Dorasta z bratem Asherem-Zeligiem, który umiera w 1935 roku. Rachela uczy się w gimnazjum Adama Mickewicza, a następnie kończy studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Studiuje psychologię i specjalizuje się w filozofii i historii powszechnej. Jej osobistą i literacką biografię można podzielić na trzy główne okresy, w których wydarzenia historyczne odgrywają ważną rolę w kształtowaniu jej twórczej postawy. Karierę literacką i publicystyczną rozpoczyna równocześnie w dwóch językach, którymi biegle włada, jidysz i polskim, publikując swoje pierwsze artykuły w Chwili w 1925 roku - polskiej gazecie poświęconej zagadnieniom politycznym i kulturowym oraz w czasopiśmie Najer Morgen, Nowe Jutro. Pracuje w licznych działach wydawniczych redagując głównie rubryki literackie, udziela się społecznościowo. Jednym z największych jej osiągnięć przed wybuchem II Wojny Światowej jest założenie i edycja czasopisma literackiego poświęconego kulturze i sztuce w języku jidysz Cusztajer, którego ukazują się trzy numery w 1931 roku. Pismo redaguje ze swoimi dwoma przyjaciółkami poetką Rachelą Korn oraz pisarką, poetka i krytykiem sztuki Deborą Vogel. Celem tego wydawnictwa jest zaznaczenie w świecie literatury i sztuki głosu galicyjskiego pisarza tworzącego w jidysz. W tym samym okresie Rachela działa w kręgu żydowskich twórców, tłumaczy i wydaje publikacje w jidisz, ważne dla ruchu kulturalnego w Galicji. W 1933 roku przenosi się do Warszawy, gdzie kontynuuje literackie, naukowe i kulturalne zainteresowania. Jej mężem jest Itzik Manger, jeden z najwybitniejszych poetów jidysz w XX wieku. Rachela jako członek Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w Polsce, publikuje wiele artykuły w głównych dziennikach i czasopism literackich w dwudziestoleciu międzywojennym, takich jak: Moment, Haynt, Tog, Naye Folkstsaytung, Literarishe Bleter, Foroys, Shul-Vegn , Nasz Przegląd, Nowy Dziennik, Nowe Słowo. Tematyka tych artykułów dotyka szerokiego zakresu tematów związanych ze wschodnią żydowską literaturą i kulturą europejską. Zajmuje się literaturą zarówno pisana po polsku jak w jidysz, edukacją, psychologią, folklorem, sztuką i teatrem. Szczególne miejsce w jej szerokim kręgu zainteresowań poświęca kobietom-twórcom, ważnym dla kultury dwudziestolecia międzywojennego w Polsce, min. przyjaciółkom z czasów lwowskich. Dzięki nim zna debiutującego Brunona Schulza, do którego pisze latem 1938 roku:… rada będę w ogóle przy najbliższej bytności w Warszawie zobaczyć Pana osobiście i narozmawiać się do syta. Liczę usilnie na to, że tym razem znajdzie Pan trochę czasu dla starej znajomej z lwowskich czasów. Od Kornowej nie mam świeżych wiadomości. Słusznie Pan zauważył, że dzieje się z nią ostatnio coś niedobrego, ale mam nadzieję, że jakoś się to może już przesiliło. Dozia bawi obecnie w Skolem i w tej samej okolicy spędza wakacje również córeczka Kornowej. Być może, że matka za nią pojedzie i w ten sposób obie moje przyjaciółki znajda się razem… Czy ja już pisałam do Pana z Przemyśla, że bardzo się cieszę z Pańskich prób pisania po niemiecku, czy też przekładania Pańskich rzeczy na niemiecki. Jestem silnie przeświadczona o tym, że Pańskie rzeczy stać się mogą rewelacją na miarę światową, a skoro Pan nie pisze po żydowsku i nie należy do środowiska, z którego Pan wyrósł, to niechże Pan przynajmniej należy do świata…chciałabym ze swej strony spróbować przełożyć coś na język żydowski. Do tłumaczenia na jidysz nie dochodzi, wkrótce wybucha wojna. W czasie okupacji niemieckiej Auerbach znajduje się w gettcie warszawskim i pracuje tam na Lesznie 40 prowadząc kuchnię dla literatów, a potem wydając zupę wszystkim głodnym. Z inicjatywy dr Emanuela Ringelbluma postanawia spisać swe osobiste wrażenia z wydarzeń tamtego okresu. Powstają kompozycje zatytułowane Dwa lata w getcie, w których rejestruje i analizuje problem głodu. Mieszka w tym czasie u swoich krewnych na ulicy Leszno 66. W czasie pierwszej akcji likwidacyjnej oba domy stają się integralną częścią kompleksu zakładów pracy i bloków mieszkalnych należących do firmy W.C. Tebens. Rachela, jako była kierowniczka kuchni, nadal w niej pracuje. Potem zostaje przeniesiona do fabryki sztucznego miodu i cukierków na ul. Franciszkańskiej 30, która znajduje się na tyłach domu, w którym mieścił się Zakład Zaopatrzenia. Pracuje tu wielu działaczy z kręgu Ringelbluma. Rachela otrzymuje zadanie spisania relacji z przeżyć jednego z uciekinierów z obozu śmierci w Treblince. Po drugiej akcji likwidacyjnej i po trzech latach spędzonych w gettcie, 9 marca 1943 roku przechodzi na aryjską stronę, dzięki pomocy Teodora Pajewskiego. Ukrywa prawdziwą tożsamość dzięki swemu aryjskiemu wyglądowi i fałszywym dokumentom jako Aniela Dobrucka.
Materiały i zeznania po wojnie znane jako Archiwum Ringelbluma, zostają zakopane na terenie getta, w miejscu wiadomym nielicznym, w tym Racheli. Po aryjskiej stronie nadal działa na rzecz pomocy ludziom w gettcie i pracuje dla Żegoty, Rady Pomocy Żydom. Z tego okresu pochodzi jej poemat Izkor o wymordowanej młodzieży żydowskiej. W okresie ciężkich prześladowań ukrywa się z grupą innych Żydów w warszawskim Zoo u państwa Żabińskich.