Rachela Korn

autor: Anna Kaszuba-Dębska, 2012

Urodzona 15 stycznia 1898 roku w miejscowości Podliszki nieopodal Przemyśla, w Galicji Wschodniej w ówczesnej Monarchii Austro-Węgierskiej. Wychowana w gospodarstwie rolniczym o nazwie Sucha Góra, prowadzonym głównie przez wcześnie owdowiałą matkę, która w momencie śmierci męża, ma na wychowaniu 12 letnią Rachelę i jej dwóch młodszych braci.
W domu rodzinnym państwa Herring, bo takie nazwisko nosi Rachela, i w najbliższym sąsiedztwie językiem ojczystym i obowiązującym w edukacji jest język polski. W domu dzieci wychowują się pośród książek będących częścią dużej biblioteki ojca, który zajmuje się głównie pisaniem komentarzy religijnych.
Rachela jest pod dużym wrażeniem klasyków literatury polskiej. Dorastając pozostaje pod wpływem poezji Bolesława Leśmiana i Rainera Maria Rilke. W 1914 roku wybucha I Wojna Światowa, podczas której rodzina Herringów wyjeżdża do Wiednia, gdzie dzieci kontynuują edukację i udoskonalają język niemiecki. Po powrocie Rachela zdaje maturę w Polsce i debiutuje w prasie socjalistyczno-syjonistycznej publikując w Nowym Dzienniku i Głosie Przemyskim w roku 1918, nowelami napisanymi po polsku.
Rok później zwraca się ku kulturze i językowi jidysz dzięki namowom swojego męża Hersza Korna z Przemyśla, głeboko zakorzenionego w kulturze żydowskiej. Młoda poetka w swej poezji opiewa piękno przyrody wschodniej Galicji, w prozie opisuje realistyczne życie Żydów w czasach panowania cesarza Franciszka Józefa. Fascynuje ją twórczość Stefana Żeromskiego.
Debiutując jako pisarka jidysz pozostaje głównie pod wpływem pisarstwa Itzika Mangera, Melecha Rawicza i Barucha Sheffnera. W 1919 roku publikując już w jidysz wydaje Lembergery togblat i zostaje uznana przez krytykę jako nowy głos poetycki. Jej twórczość jest wyrazem osobistego protestu po zniszczeniach i szoku powojennym, jakiego doznała po powrocie z Wiednia do rodzinnego miasta i ponownym objęciu przez matkę gospodarstwa rolnego, które prowadzi do 1941 roku. We wczesnej twórczości pojawiają się wątki zaczerpnięte z małego galicyjskiego sztetla, przyrody, ziemi, kultury z której pochodzi, dorastając w rodzinie żydowskiej w interakcji z rodzinami nie żydowskimi, co pozwala jej zachować dystans i otwarty umysł. Publikacjami skoncentrowanymi na tematach wsi, jej motywami i symboliką kształtuje swój ogląd i ocenę świata.
Jej poglądy polityczne i społeczne zwracają się ku socjalizmowi. Od dzieciństwa otoczona przez przyrodę, rolników, wieśniaków pracujących w gospodarstwie matki, wprowadza tematy uniwersalne do swoich utworów, nie tylko żydowskie, w odróżnieniu do większości żydowskich pisarzy jidysz żyjących w środowiskach żydowskich. Interesuje ją głównie istota człowieczeństwa. Podejmuje temat kobiet jako tych, które są na dnie skali ludzkich praw, choć nie ma zamiaru pisać wyłącznie dla nich, jednak kwestia praw człowieka prowadzi jej uwagę właśnie ku temu tematowi. Jej poezja staje się feministyczna i humanistyczna, co wprowadza świeżość spojrzenia i wyróżnia ją wśród innych debiutujących pisarek z kręgu kultury jidysz. Publikuje w 1928 tom Dorf (Wieś), a w 1936 Erd (Ziemia).
Z liberalnymi i pro lewicowymi poglądami angażuje się w działalność polityczną. Uczestniczy w marszach i manifestacjach. Podczas jednej z nich zostaje zatrzymana i aresztowana na 2 dni w więzieniu, o czym donosi nawet argentyńska prasa. W działalności twórczej i społecznej ma ogromne oparcie w mężu. Odważna o niezależnym umyśle, pełna emocji i wiary w lepszy świat angażuje się w działania rewolucyjne, co jest siłą napędową do tworzenia poezji. Przyjaźni się z wieloma pisarzami z kręgu literatury jidysz, ale do grona jej najbliższych przyjaciółek należą filozofka, pisarka Debora Vogel oraz tłumaczka Rachela Auerbach. Wszystkie trzy współpracują przy nowo powstałym czasopiśmie literacko-artystycznym Cusztajer redagowanym w języku jidysz.
Rachela Korn z mężem i córką Ireną mieszkają w Przemyślu. To w jej domu zatrzymuje się często Bruno Schulz podczas podróży na zachód.
Po wybuchu II wojny światowej w 1939 roku i inwazji Niemiec hitlerowskich na Polskę ucieka z mężem i córką Ireną do Rumunii, ale po wkroczeniu wojsk Armii Czerwonej wraca na teren wschodniej Galicji. Zostaje wybrana do władz lwowskiego sowietu i aktywnie działa w środowisku kulturalnym. Przenosi się z Przemyśla, zostawiając w nim męża i dom, do Lwowa, gdzie Irena studiuje medycynę. Publikuje po polsku i jidysz w sowieckich pismach wydawanych we Lwowie, Kijowie i Mińsku. Uczestniczy w wieczorach twórczych jidysz wygłaszając wykłady i odczyty. Wraz z innymi komunizującymi pisarzami takimi jak Alter Kacyzne, Ber Sznaper, Hersz Weber wchodzi w skład grupy zaproszonej do Moskwy na spotkania z czytelnikami i pisarzami jidysz. Są witani z honorami w Domu Pisarza i spotykają się z redaktorami pism jidysz.
Po zajęciu Galicji przez Niemców w 1941 roku i wkroczeniu do Lwowa wojsk nazistowskich, Rachela kierując się intuicją ucieka z Ireną w tym co ma na sobie, prosząc sowieckiego kierowcę ciężarówki o pomoc. Ten zawozi je na dworzec i wsiadają do pociągu jadącego w głąb Rosji. Najpierw przybywają do Kijowa, ale w obawie przed szybko przesuwającym się frontem postanawiają jechać dalej. Przybywają do Ufy na Uralu, gdzie Irena rozpoczyna pracę jako pielęgniarka. Jednak w obawie przed nadchodzącą zimą próbują się przedrzeć na południe do Słobodnik, gdzie chcą przekroczyć granicę. Przez kilka tygodni wędrują wycieńczona przez pustynie Kara-Korum. W końcu z Taszkientu udają się do Ferganie w Uzbekistanie. Rachela osłabiona tułaczką choruje z głodu i zostaje przyjęta do szpitala.
W 1942 dostaje propozycje pisania do komunistycznej gazety, ale odmawia. Irena w Taszkiencie poznaje swojego przyszłego męża Edmunda i razem z nim udaje się na Uniwersytet do Moskwy. W 1943 dołącza do niej podleczona Rachela. W stolicy ZSRR jako komunistyczny twórca uczestniczy w spotkaniu pisarzy w Moskwie. Utrzymuje się z pensji wypłacanej przez rząd ZSRR, ale powoli dochodzi do przekonania, że chce opuścić Rosję na zawsze. W wieku 45 lat postanawia uciekać na Zachód. Decyzja okazuje się słuszna i dzięki niej unika czystek stalinowskich, które nie oszczędziły innych bliskich autorce pisarzy.
Tułaczka i doświadczenia wojenne inspirują ją do napisania wierszy o wrogiej ziemi. Z całej rodziny po straszliwym doświadczeniu Holokaustu, żyje tylko ona wraz z córką. Jej mąż, matka i bracia zostają zamordowani.
Rachela Korn jeszcze podczas pobytu w Moskwie weryfikuje swoje poglądy komunistyczne. W 1945 roku wraca do Polski z nadzieją na ułożenie życia od nowa, ale ostatecznie w 1948 roku emigruje poprzez Sztokholm do Kanady. Do końca życia mieszka w Montrealu.